IN DE HOOFDROL

Gewoon natuurlijk: de chemie van etherische oliën

“Stel je eens voor dat je honger hebt, maar dat je nergens naartoe kunt. Het eten staat voor je neus, maar je kunt er niet bij. Je hebt dorst en je ziet een glas water, maar ook hier kun je er niet bij. En dan komt er een roofdier op je af en je kunt geen kant op…”

Dr. Jo Elworthy is plantenexpert bij het Eden Project in Engeland en schetst hier gruwelijke scenario’s, die voor een mens zeker dodelijk aflopen – zeker in de roofdiersituatie.

Dit geldt niet voor planten. Hun hele bestaan bevinden ze zich op een en dezelfde plek, waar planten alles wat ze nodig hebben uit hun omgeving halen. Planten beschermen zich met slimme vermommingen en chemische trucjes. En nog belangrijker: ze zijn een essentieel onderdeel van het ecosysteem. Zonder planten zouden wij niet kunnen bestaan. Waarom zijn ze zo sterk en belangrijk? Het antwoord is simpel: het zit in hun DNA.

Etherische oliën en evolutie

Miljoenen jaren geleden bestonden er al planten. Ze hebben zich door de jaren heen aan de meest extreme omstandigheden kunnen aanpassen. Denk aan bomen met extra lange wortels die water kunnen bereiken dat zich diep onder de droge woestijnbodem bevindt. Of planten die met feromonen insecten aantrekken zodat zij zorgen voor de verspreiding van pollen. Planten kunnen zich heel goed aanpassen, en de etherische oliën die ze produceren spelen daarbij een belangrijke rol.

Jo legt uit: “Planten die door evolutie etherische oliën zijn gaan aanmaken, doen dat alleen maar voor de plant zelf. Waarom zou een plant anders zoiets ingewikkelds produceren?”

Planten houden zichzelf in leven door de aanmaak van secundaire metabolieten: biologische stoffen die geen deel uitmaken van de primaire stofwisseling, maar die wel een wijd spectrum aan eigenschappen bevatten. Ze kunnen giftig, geurig of bijtend zijn, vies smaken of een hallucinerende werking hebben. Deze eigenschappen vallen allemaal binnen drie hoofdeigenschappen: afstotend, beschermend en aantrekkelijk. Mensen hebben juist door die verscheidenheid verschillende toepassingen gevonden. Denk aan cafeïne, cocaïne, morfine, rubber en etherische oliën: stuk voor stuk secundaire plantenstoffen.

Sommige secundaire metabolieten zijn vluchtig: ze verdampen snel. Tijdens lange, hete zomers in bijvoorbeeld mediterrane landen kunnen planten elk druppeltje water dat ze krijgen goed gebruiken. De vluchtige stoffen helpen de planten daarbij door het vocht vast te houden.

Sterke geuren

Mensen houden van deze vluchtige stoffen vanwege hun sterke geur of smaak: tijm, rozemarijn en oregano zijn heerlijk ruikende kruiden waar we eten en drinken mee op smaak brengen. Toch dient die sterke geur een heel ander doel: dieren en insecten afschrikken, zodat er niet aan de blaadjes wordt geknabbeld. De meeste mensen worden blij van een beetje rozemarijn bij de ovenaardappeltjes, maar voor veel dieren ruikt en smaakt rozemarijn te sterk. Ze vermijden de plant liever.

Niet alles draait om vijanden afschrikken: planten moeten op een of andere manier met andere planten en organismen zien te communiceren om zich voort te kunnen planten. Jo legt uit: “Bij rozen en andere bloemen draait het gewoon om seks. De rozenblaadjes produceren oliën die insecten aantrekken. Zij vliegen vervolgens door naar andere bloemen met de pollen aan hun lijfjes.”

Van levensbelang

Rozen zorgen voor een romantisch sfeertje met hun verleidelijke geur. Een beetje als mensen dus. Door die aantrekkingskracht zijn ze zeker van een date om pollen uit te wisselen en babyroosjes te maken – oké, -zaadjes. Jo benadrukt dat elk vezeltje plant er is om een bepaalde reden: de rozenblaadjes helpen bij de voortplanting, terwijl de bladeren aan de stengel als zonnepanelen dienen. Op die bladeren zit tevens een soort waslaagje dat voorkomt dat de plant uitdroogt.

Planten hebben een belangrijkere rol dan de productie van smaakstoffen en geuren. Hun bestaan is van groot belang voor het leven op aarde. Jo vertelt: “Alles wat wij nodig hebben, is begonnen als plant of is uit de natuur gewonnen, waaronder gesteente of andere natuurlijke materialen.

Planten halen via hun bladeren energie uit het zonlicht. Dat combineren ze met koolstofdioxide en water, waarna suiker ontstaat. Zo zetten ze zonlicht om in chemische energie. De suiker dient net als bij ons als een energiereserve en als bouwsteen om al het andere dat ze nodig hebben aan te maken.

Ze mixen koolstof, waterstof, zuurstof en stikstof – in principe alles waar de lucht uit bestaat – met mineralen uit de grond. Vervolgens zetten ze dit alles om in ingewikkelde stoffen. Wij eten planten omdat ons lichaam hun energie nodig heeft. Daarbij gebruiken we ze als bouwmateriaal, brandstof en medicijn. Al sinds mensenheugenis profiteren we op deze manieren van planten.”

Longen van de aarde

Planten zijn niet alleen belangrijk voor mensen. De hele wereld is afhankelijk van hun bestaan. Zo worden regenwouden ‘de longen van de aarde’ genoemd. Maar planten doen meer dan koolstofdioxide opnemen en zuurstof uitstoten.

De chemicaliën en vluchtige organische stoffen die via het regenwoud in de atmosfeer terechtkomen, beïnvloeden het klimaat rechtstreeks. De vluchtige organische stoffen zorgen voor atoomkernen waar zich waterdruppels omheen vormen. Hieruit ontstaan wolken en uiteindelijk regen. In een regenwoud is het alsof je de sproeier voluit aanzet, waardoor planten en organismen kunnen blijven functioneren.

Wetenschappers willen dit natuurlijke proces kopiëren om zo de door de mens veroorzaakte klimaatveranderingen terug te draaien. Wolken hebben een dubbele functie: ze reflecteren zonlicht, waardoor de aarde afkoelt en houden net als broeikasgassen warmte vast, waardoor de aarde opwarmt. Met andere woorden: ze zijn van cruciaal belang bij de aanpak van de schadelijke gevolgen van klimaatverandering.

Jo wijst erop dat het regenwoud het klimaat niet opzettelijk reguleert: het is een gelukkig toeval dat geleid heeft tot een evolutionair voordeel. “Vluchtige organische stoffen uit regenwouden helpen bij de vorming van wolken en regen. En omdat het regent, gedijden de bomen goed en produceren ze nog meer vluchtige organische stoffen. Het regenwoud denkt niet, het doet dit niet met opzet. Maar resultaat is dat de bomen wolken laten ontstaan waarmee ze zichzelf een dienst bewijzen.”

Klimaatbeheersers

Klimaatbeheersing is een van de belangrijke rollen die planten in het ecosysteem spelen. Jo waarschuwt voor de gevolgen van het verstoren van het natuurlijk evenwicht: “Wij maken deel uit van het wereldecosysteem: planten, microben, ander leven, lucht en water en aarde en gesteente, dat allemaal op een geweldige manier samenwerkt in een systeem van gebruiken en hergebruiken.

Al 200.000 jaar, sinds de eerste mensen, werken we met samen met de natuur. Maar dat verandert: we oefenen een negatieve invloed uit op het milieu en zijn het aan het beschadigen. We weten niet precies wat er gebeurt als we met de natuur rommelen. Maar er is geen actie zonder reactie.

Respect voor de natuur

Het gaat allemaal om respect voor het milieu. We moeten tegen de natuur opkijken: het houdt ons in leven, voedt ons, zorgt voor brandstof en bouwmaterialen, levert ons zuurstof, houdt het klimaat in stand, en geeft ons onze zintuigen. We maken onderdeel uit van het ecosysteem. Als we het nadelig beïnvloeden, heeft dat ook een negatief effect op ons.”

Jo’s boodschap is helder: planten zijn tof, maar vooral van levensbelang. Je staat er nauwelijks bij stil dat dingen die we elke dag gebruiken, eten en drinken allemaal afkomstig zijn uit de natuur. Zo ook etherische oliën. Zij dienen een belangrijk doel binnen het ecosysteem en mensen hebben het recht niet zich dit ecosysteem toe te eigenen.

In een wereld waar smaken en geuren alledaags zijn, mogen we één ding niet vergeten: we moeten onze verantwoordelijkheid nemen om onze planeet bewoonbaar te houden.

Lees meer:

 

Lees alle Lush nieuwtjes in onze nieuwsbrief! Geef je nu op en mis niets!

Opmerkingen (0)
0 opmerkingen